ทำห้องปลอดฝุ่น PM2.5 ในเชียงใหม่ด้วยตัวเอง — ควรทำจุดใดก่อน และจุดใดที่ต้องให้ช่างดำเนินการ

เมื่อเข้าสู่เดือนกุมภาพันธ์ของทุกปี เรื่องห้องปลอดฝุ่นและห้องพักปอดจะกลับมาเป็นที่สนใจของคนเชียงใหม่อีกครั้ง ผมเข้าใจว่าช่วงนี้คือช่วงที่หลายบ้านต้องการพื้นที่อย่างน้อยหนึ่งส่วนที่หายใจได้เต็มที่ หน่วยงานหลายแห่งเปิดห้องพักปอดให้ประชาชนเข้าไปหลบฝุ่น ซึ่งเป็นประโยชน์มากสำหรับผู้ที่ไม่มีทางเลือกอื่น แต่โดยทั่วไปแล้วคนส่วนใหญ่ใช้เวลาอยู่ที่บ้านของตนเอง คำถามที่มีประโยชน์กว่าจึงเป็นการทำห้องหนึ่งห้องในบ้านให้เป็นห้องพักปอดของตนเองได้อย่างไร

บทความนี้ผมจะไม่อธิบายซ้ำว่าเหตุใดฝุ่น PM2.5 ในเชียงใหม่จึงหนาแน่น หรือแอร์กรอง PM2.5 ได้มากน้อยเพียงใด แต่จะลงรายละเอียดในส่วนที่คุณลงมือทำได้จริง คือการเลือกห้อง การอุดรอยรั่วตามลำดับความสำคัญ การเลือกขนาดเครื่องฟอกอากาศ และจุดที่ควรให้ช่างเป็นผู้ดำเนินการ

ห้องปลอดฝุ่นคืออะไร และไม่ใช่อะไร

คู่มือห้องปลอดฝุ่นของ สสส. วางหลักการไว้อย่างเรียบง่าย คือทำห้องให้ปิดสนิทที่สุดเท่าที่จะทำได้เพื่อลดฝุ่นจากภายนอกที่จะเข้ามา แล้วจึงจัดการฝุ่นที่ยังเหลืออยู่ภายในด้วยเครื่องกรองอากาศหรือการหมุนเวียนอากาศภายในห้องที่ปิดแล้ว หัวใจของแนวคิดนี้อยู่ที่ลำดับ คือปิดก่อน แล้วจึงกรอง

สิ่งที่ผมพบบ่อยมากคือลูกค้าซื้อเครื่องฟอกอากาศราคาหลายพันบาทมาวางในห้องที่หน้าต่างปิดไม่สนิทและมีช่องใต้ประตูกว้างราวสองเซนติเมตร ผลคือเครื่องฟอกทำงานเต็มกำลังตลอดเวลาแต่ค่าฝุ่นในห้องไม่ลดลง เพราะฝุ่นใหม่ไหลเข้ามาในอัตราใกล้เคียงกับที่เครื่องกรองออก งบประมาณที่ตั้งใจจะใช้กับเครื่องฟอกอากาศขนาดใหญ่ หากแบ่งมาใช้กับซิลิโคนและยางกันช่องประตูก่อน จะให้ผลคุ้มค่ากว่ามากครับ

ควรเลือกห้องใดมาทำห้องปลอดฝุ่น

ผมแนะนำให้เริ่มจากห้องเดียวก่อน ยังไม่ควรทำทั้งบ้าน และโดยส่วนใหญ่คำตอบคือห้องนอน เพราะเป็นห้องที่คุณอยู่ต่อเนื่องนานที่สุดในหนึ่งวันและหายใจอย่างสม่ำเสมอที่สุด หากมีหลายห้องให้เลือก ใช้เกณฑ์ต่อไปนี้ประกอบการตัดสินใจ

• ห้องที่มีขนาดเล็กที่สุดเท่าที่ยังใช้งานได้สะดวก เพราะห้องขนาดเล็กปิดได้ง่ายกว่าและเครื่องฟอกอากาศดูแลได้ทั่วถึงกว่า
• ห้องที่มีหน้าต่างน้อยและเป็นบานที่ปิดสนิทได้ ไม่ใช่บานเกล็ดซึ่งปิดสนิทได้ยาก
• ห้องที่ไม่ติดกับครัว เพราะควันและไอมันจากการประกอบอาหารคือแหล่งฝุ่นภายในที่ใหญ่ที่สุดในบ้าน
• ห้องที่ไม่ติดกับถนนใหญ่หรือลานจอดรถโดยตรง
• ห้องที่มีแอร์ติดตั้งอยู่แล้ว เพื่อไม่ต้องเลือกระหว่างการเปิดหน้าต่างกับการทนความร้อน
• ห้องที่ไม่มีพรมและของสะสมจำนวนมาก เพราะเป็นตัวกักฝุ่นที่ฟุ้งกลับขึ้นมาได้ตลอดเวลา

หากคุณพักอาศัยในคอนโดหรือหอพักในเชียงใหม่ ถือว่าได้เปรียบกว่าบ้านเดี่ยว เพราะห้องมักมีขนาดเล็ก ปิดได้สนิทกว่า และมีผนังติดกับห้องอื่นแทนที่จะติดกับอากาศภายนอกทุกด้าน จุดที่ต้องให้ความสำคัญเป็นพิเศษสำหรับห้องลักษณะนี้คือช่องประตูหน้าห้อง ช่องพัดลมดูดอากาศในห้องน้ำ และรูท่อแอร์

ไล่อุดรอยรั่ว ทีละจุดตามลำดับความสำคัญ

วิธีตรวจหารอยรั่วที่ผมใช้บ่อยที่สุดคือทำในเวลากลางวัน โดยปิดไฟในห้องและปิดประตูหน้าต่างให้หมด แล้วมองหาแสงที่ลอดเข้ามา ทุกจุดที่แสงลอดผ่านได้ ฝุ่นก็ผ่านเข้ามาได้เช่นกัน อีกวิธีคือใช้ควันบาง ๆ แล้วสังเกตทิศทางการไหลของควัน ซึ่งจะเห็นทิศทางของลมรั่วได้ชัดเจน

1. 1

   ช่องใต้ประตูและรอบวงกบประตู

   เป็นจุดรั่วที่ใหญ่ที่สุดของห้องส่วนใหญ่ที่ผมเข้าไปสำรวจ ใช้ยางกันช่องประตูแบบติดใต้บาน หรือผ้ากันช่องแบบวางได้เช่นกัน ส่วนรอบวงกบให้ใช้ยางกาวเส้นติดขอบ เพื่อให้บานประตูปิดแล้วแนบสนิท

2. 2

   รอยต่อวงกบหน้าต่างกับผนัง

   หน้าต่างเก่ามักมีรอยแยกขนาดเล็กระหว่างกรอบกับผนังซึ่งสังเกตได้ยาก สามารถใช้ซิลิโคนยิงปิดได้ ส่วนรอยต่อระหว่างบานที่ต้องเปิดปิดได้ ให้ใช้ยางกาวเส้นแทน

3. 3

   รูท่อแอร์ที่เจาะทะลุผนัง

   เป็นจุดที่ถูกมองข้ามมากที่สุด และเป็นรูที่ทะลุออกนอกบ้านโดยตรง ควรตรวจดูที่ผนังใต้หรือหลังคอยล์เย็นว่ามีช่องว่างรอบท่อหรือไม่ หากอุดไว้ด้วยดินน้ำมันหรือโฟมที่แห้งกรอบแล้ว ควรอุดใหม่

4. 4

   ช่องพัดลมดูดอากาศและช่องระบายอากาศเหนือประตู

   หลายห้องมีช่องระบายอากาศแบบเกล็ดเหนือประตูหรือใกล้ฝ้า ในช่วงฤดูหมอกควันให้ปิดชั่วคราวด้วยแผ่นอะคริลิกหรือพลาสติกหนาติดเทป และเปิดคืนได้เมื่อหมดฤดู

5. 5

   ช่องว่างที่ฝ้าเพดานและช่องเซอร์วิส

   ฝ้าที่มีแผ่นเปิดสำหรับงานซ่อมมักปิดได้ไม่แนบสนิท และพื้นที่เหนือฝ้าเชื่อมต่อกับโถงหลังคาซึ่งมีฝุ่นสะสมอยู่มาก ในช่วงฤดูหมอกควันให้ใช้เทปกาวผ้าปิดขอบไว้

6. 6

   ปลั๊กไฟและกล่องสวิตช์บนผนังด้านนอก

   เป็นรูขนาดเล็กแต่มีจำนวนมาก ใช้ฝาครอบปลั๊กแบบมีซีล หรือปิดหน้าปลั๊กที่ไม่ได้ใช้งานด้วยฝาตัน จุดนี้ดำเนินการภายหลังได้ ไม่เร่งด่วนเท่าสี่ข้อแรก

7. 7

   ทำทางเข้าออกให้มีสองชั้นหากทำได้

   หากห้องเปิดตรงออกสู่ภายนอกบ้าน การมีผ้าม่านหนาหรือประตูอีกชั้นจะช่วยลดฝุ่นที่พัดเข้ามาพร้อมกับตัวผู้ใช้ในจังหวะเปิดปิดได้พอสมควร

เลือกเครื่องฟอกอากาศให้เหมาะกับขนาดห้อง

เมื่อปิดห้องได้เรียบร้อยแล้ว เครื่องฟอกอากาศคือตัวจัดการฝุ่นส่วนที่เหลือ หลักการเลือกไม่ซับซ้อน ข้อแรกคือต้องเป็นเครื่องที่ใช้แผ่นกรอง HEPA เพราะเป็นส่วนที่ดักอนุภาคขนาดเล็กได้จริง ข้อที่สองคือดูพื้นที่ครอบคลุมที่ผู้ผลิตระบุไว้ แล้วเทียบกับขนาดห้องจริงของคุณ

สิ่งที่ผมอยากแนะนำเพิ่มเติมคือไม่ควรเลือกรุ่นที่ระบุพื้นที่ครอบคลุมเท่ากับขนาดห้องพอดี ควรเผื่อขึ้นไปอีกระดับหนึ่ง เพราะตัวเลขบนกล่องมาจากการทดสอบในห้องปิดสนิทตามมาตรฐาน ขณะที่ห้องจริงมีรอยรั่ว มีคนเดินเข้าออก และมีเพดานสูงกว่าที่ใช้ทดสอบ เมื่อเผื่อไว้ คุณจะสามารถเปิดเครื่องที่ความเร็วต่ำได้ ซึ่งเงียบกว่าและใช้ไฟน้อยกว่าการเปิดเครื่องขนาดเล็กจนสุดกำลังตลอดคืน

• วางเครื่องไว้กลางห้องหรือใกล้จุดนอน ไม่ควรวางชิดผนังหรือวางไว้ใต้เฟอร์นิเจอร์ เพราะจะดูดอากาศได้ไม่ทั่วถึง
• เว้นระยะรอบเครื่องให้อากาศเข้าออกได้สะดวก โดยเฉพาะด้านที่เป็นช่องดูดอากาศเข้า
• เปลี่ยนหรือทำความสะอาดพรีฟิลเตอร์ตามคู่มือ เพราะในช่วงฤดูหมอกควันจะอุดตันเร็วกว่าปกติมาก
• ไม่ควรล้างแผ่นกรอง HEPA ด้วยน้ำหากคู่มือไม่ได้ระบุว่าล้างได้ เพราะเนื้อกรองจะเสียสภาพอย่างถาวร
• ปิดประตูห้องไว้ตลอดขณะเปิดเครื่อง มิฉะนั้นจะเท่ากับใช้เครื่องขนาดหนึ่งห้องไปฟอกอากาศให้ทั้งบ้าน

แอร์มีบทบาทอย่างไรในห้องปลอดฝุ่น

ผมขอให้ข้อมูลตามจริงอีกครั้งว่าแอร์ไม่ใช่เครื่องกรองฝุ่น แผ่นกรองที่ติดมากับเครื่องออกแบบมาเพื่อดักฝุ่นหยาบสำหรับปกป้องคอยล์ ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อกรอง PM2.5 แต่แอร์เป็นองค์ประกอบที่ขาดไม่ได้ในห้องปลอดฝุ่น ด้วยเหตุผลสองข้อ

ข้อแรกคือแอร์ทำให้คุณอยู่ในห้องที่ปิดสนิทได้ ห้องปลอดฝุ่นที่ปิดสนิทในเชียงใหม่ช่วงมีนาคมถึงเมษายนจะร้อนจนอยู่ได้ไม่นานหากไม่มีแอร์ ในที่สุดผู้ใช้จะเปิดหน้าต่าง และงานอุดรอยรั่วทั้งหมดจะไม่เกิดประโยชน์ แอร์จึงเป็นเงื่อนไขที่ทำให้แผนนี้ใช้ได้ตลอดฤดู

ข้อที่สองคือแอร์ช่วยหมุนเวียนอากาศภายในห้องที่ปิดแล้ว อากาศจึงไหลผ่านเครื่องฟอกได้ทั่วถึงกว่าห้องที่อากาศนิ่งสนิท แต่ข้อนี้มีเงื่อนไขสำคัญคือคอยล์ต้องสะอาด เพราะหากคอยล์มีเชื้อราสะสม สิ่งที่คุณได้จากการปิดห้องคือห้องปิดที่มีสปอร์เชื้อราหมุนเวียนอยู่ ซึ่งไม่ได้ให้ผลดีกว่าฝุ่นภายนอกเลย

จุดที่ควรให้ช่างเป็นผู้ดำเนินการ

งานทำห้องปลอดฝุ่นส่วนใหญ่คุณลงมือเองได้ภายในวันเดียวโดยไม่ต้องจ้างช่าง แต่มีอยู่ห้าจุดที่เกี่ยวข้องกับตัวแอร์โดยตรงซึ่งผมแนะนำให้ช่างเป็นผู้ดำเนินการ

ข้อผิดพลาดที่ทำให้ห้องปลอดฝุ่นไม่ได้ผล

• ซื้อเครื่องฟอกอากาศก่อนอุดรอยรั่วของห้อง เครื่องจึงทำงานหนักตลอดเวลาแต่ค่าฝุ่นไม่ลดลง
• เปิดประตูห้องทิ้งไว้ระหว่างเปิดเครื่องฟอก ซึ่งเท่ากับใช้เครื่องขนาดหนึ่งห้องไปฟอกอากาศให้ทั้งบ้าน
• กวาดพื้นแทนการเช็ด เพราะการกวาดทำให้ฝุ่นที่ตกลงพื้นแล้วฟุ้งกลับขึ้นมาลอยในอากาศอีกครั้ง
• ประกอบอาหาร จุดธูป หรือสูบบุหรี่ในบ้านส่วนที่เชื่อมกับห้องนั้น ซึ่งกลายเป็นแหล่งฝุ่นภายในที่มากกว่าฝุ่นจากภายนอก
• ไม่ได้ล้างพรีฟิลเตอร์ของเครื่องฟอกในช่วงฤดูหมอกควัน ซึ่งอุดตันเร็วกว่าฤดูอื่นมาก
• เก็บพรม ตุ๊กตา และผ้าห่มหนาไว้ในห้องจำนวนมาก เพราะเป็นแหล่งกักฝุ่นที่ฟุ้งกลับได้ทุกครั้งที่ขยับ
• ปล่อยให้แอร์ในห้องนั้นไม่ได้ล้างมาทั้งปี ทั้งที่เป็นเครื่องที่หมุนเวียนอากาศให้คุณหายใจตลอดทั้งคืน

ลำดับที่ควรทำ หากเริ่มวันนี้

1. 1เลือกห้องเดียวก่อน โดยทั่วไปคือห้องนอน ยังไม่ควรทำทั้งบ้าน
2. 2ปิดไฟในเวลากลางวันแล้วตรวจหารอยรั่วจากแสงที่ลอดเข้ามา และจดบันทึกไว้ให้ครบ
3. 3อุดช่องใต้ประตูและรอบวงกบก่อน เพราะรั่วมากที่สุดและมีต้นทุนต่ำที่สุด
4. 4ตามด้วยหน้าต่าง ช่องระบายอากาศ และรูท่อแอร์
5. 5ให้ช่างล้างแอร์ในห้องนั้นให้เรียบร้อยก่อนเข้าฤดู หากมีกลิ่นอับควรเลือกแบบถอดล้าง
6. 6จากนั้นจึงเลือกเครื่องฟอกตามขนาดห้อง แล้ววางไว้กลางห้องหรือใกล้จุดนอน
7. 7ปรับพฤติกรรมเล็กน้อย คือปิดประตูตลอดเวลา เช็ดพื้นแทนการกวาด และล้างแผ่นกรองแอร์เองทุก 2–4 สัปดาห์ในช่วงฤดูหมอกควัน

สรุป

• หลักการคือปิดก่อนแล้วจึงกรอง ควรอุดห้องให้ได้ก่อนแล้วจึงลงทุนกับเครื่องฟอก
• เริ่มจากห้องเดียวเพียงพอ และห้องนอนคือคำตอบของบ้านส่วนใหญ่
• จุดรั่วที่ใหญ่ที่สุดคือช่องใต้ประตู รองลงมาคือวงกบหน้าต่างและรูท่อแอร์
• เลือกเครื่องฟอกที่ระบุพื้นที่ครอบคลุมมากกว่าขนาดห้องจริง เพื่อให้เปิดความเร็วต่ำที่เงียบกว่าได้ตลอดคืน
• แอร์ไม่ได้กรอง PM2.5 แต่เป็นสิ่งที่ทำให้คุณอยู่ในห้องที่ปิดสนิทได้ตลอดฤดู
• คอยล์ต้องสะอาด มิฉะนั้นห้องที่ปิดสนิทจะกลายเป็นห้องที่หมุนเวียนสปอร์เชื้อราให้คุณหายใจ